home

Numer 11-12, 2017


zobacz spis treści

Numer 9-10, 2017


zobacz spis treści

Wydarzenia

Wystawa „Rzemiosło artystyczne dawnych Prus” w Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku

W Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku otwarta jest od lipca 2016 r. wystawa „Rzemiosło artystyczne dawnych Prus”. Prezentowane są na niej, w ogromnej większości do tej pory niepublikowane, wytwory stolarzy, snycerzy, ebenistów, konwisarzy, zegarmistrzów i garncarzy związanych z regionem obejmującym historycznie dawne państwo Zakonu Krzyżackiego w Prusach, w 1466 r. przekształcone w Prusy Królewskie i Prusy Książęce, a od roku 1772 – Prusy Wschodnie i Zachodnie. Zgromadzono ponad 400 obiektów – wyrobów konwisarskich, mebli, ceramiki oraz zegarów – pochodzących z okresu od XV do XIX w. Wyroby z cyny są wyłącznie dziełem miejscowych rzemieślników. Ceramika, meble oraz zegary to także przedmioty importowane, występujące powszechnie na tych terenach. Na odbiór ekspozycji wpływa znacząco jej umiejscowienie w przepięknym wnętrzu dawnego gotycko-barokowego pałacu biskupiego, wzniesionego około 1350 r. na Wzgórzu Katedralnym we Fromborku. Przemyślnie pokazano towarzyszące od wieków mieszkańcom tych ziem wyroby konwisarskie w otoczeniu ekspozycji wnętrz mieszkalnych – elbląskiego pomieszczenia w stylu barokowym, mieszczańskiego saloniku biedermeierowskiego oraz żuławskiej izby barokowej.





Przedmioty rzemiosła artystycznego były od wieków obiektem zainteresowań regionalnych kolekcjonerów, a od XIX w. także muzealnictwa. Bogate zbiory znajdowały się do wybuchu drugiej wojny światowej w Muzeum Miejskim i Rzemiosł Artystycznych w Gdańsku, Muzeum Miejskim i Muzeum Ojczyźnianym Carla Pudora w Elblągu, Muzeum Warmińskim w Lidzbarku Warmińskim czy też w Prussia-Museum w Królewcu. We Fromborku, w dawnym pałacu biskupów warmińskich, pierwszą muzealną prezentację lokalnej sztuki zdobniczej zorganizowano w 1922 r., kiedy to przekazano do Fromborka większość zabytków ze zlikwidowanego Muzeum Warmińskiego w Braniewie. Były to między innymi meble i przedmioty rzemiosła artystycznego, w tym duża kolekcja cyny. Do ostatniej wojny nie tylko w muzeach czy zbiorach kolekcjonerskich, ale też w rękach prywatnych, zwłaszcza w pałacach i dworach, m.in. w Waplewie Wielkim/ Groß Waplitz, Słobitach/ Schlobitten, Gładyszach/ Schlodien, Drogoszach/ Dönhoffstädt, Kamence/ Friedrichstein, Karwinach/ Karwinden i wielu, wielu innych, znajdowała się ogromna ilość obiektów dawnego rzemiosła artystycznego. Wojenna zawierucha i bezlitosne dla zabytków powojenne czasy doprowadziły do zniszczenia lub rozproszenia tego zasobu.


Sztuka zdobnicza regionu dawnych Prus tworzyła, dzięki mieszkającej tu wielokulturowej społeczności oraz przynależności do Ligi Hanzeatyckiej, barwną koegzystencję prądów stylistycznych występujących w krajach europejskich. Z czasem w wielu dziedzinach rzemiosła wytworzyło się lokalne, charakterystyczne wzornictwo.





Rzemiosło artystyczne w dawnych Prusach było już tematem wielu muzealnych prezentacji, jednak kolejne ekspozycje wciąż ujawniają nieznane dotąd obiekty i zachwycają pięknem dawnych przedmiotów użytkowych oraz kunsztem rzemieślników tego regionu. Taką też rolę organizatorzy przypisują niniejszej wystawie, która przedstawia eksponaty w ogromnej większości do tej pory niepokazywane publicznie.


Prezentowana dzięki przychylności kierownictwa Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku wystawa jest efektem pasji pięciu kolekcjonerów z Gdańska, Elbląga i Tczewa: Jerzego Wiśniewskiego, Artura Wasielewskiego, Edwarda Parzycha, Zbigniewa Jarockiego i Dariusza Brzozowskiego.





Wyroby cynowe upowszechniały się w Prusach od średniowiecza poprzez handel wodny, dzięki Hanzie – silnej organizacji kupiecko-politycznej, zrzeszającej miasta pobrzeża Bałtyku. Konwisarze od XIV w., przez kolejne stulecia, wytwarzali sprzęty domowe, kościelne oraz użyteczności publicznej, zanim w XIX w. nie wyparła ich stopniowo fabryczna produkcja z fajansu, porcelany, szkła i stopów innych metali. Od XIV do XVII w. cyna pozostawała metalem kosztownym, a gromadzenie wykonanych z niej przedmiotów traktowano jako rodzaj lokaty kapitału, więc rzemieślnicy pracowali na potrzeby zamożnych domów, kościołów, klasztorów, cechów czy urzędów. Zabytków z cyny z tego okresu pozostało bardzo niewiele. Stosunkowo więcej przetrwało obiektów z XVIII i XIX w. – w tym czasie wyroby cynowe sprowadzone zostały do roli sprzętów codziennego użytku, straciły swoją rangę przedmiotów tezauryzacji.


Na obszarze Prus Królewskich i Książęcych znajdowały się bogate miasta Hanzeatyckie: Braniewo, Elbląg, Gdańsk, Królewiec oraz Toruń, z prężnie działającymi, dużymi cechami konwisarzy. Poza wymienionymi centrami konwisarze cechowi działali również w mniejszych ośrodkach: Bartoszycach, Dobrym Mieście (lub Grudziądzu), Kętrzynie, Malborku, Mamonowie, Pasłęku, Polesku, Reszlu, Szkotach k. Gdańska, Tczewie, Tylży, Wystruci, Zaroślaku k. Gdańska. Wyroby Pruskich mistrzów konwisarskich znajdowały odbiorców w całej Polsce, nawet na królewskim dworze, dla przykładu siedem królewskich cynowych sarkofagów w podziemiach wawelskiej katedry zidentyfikowano jako wykonane w gdańskich warsztatach.


Wyroby rzemiosła konwisarskiego są dużą rzadkością ze względu na nietrwałość cyny, metalu miękkiego i podatnego na uszkodzenia oraz łatwego do przetopienia, a także jego wrażliwość na niskie temperatury. Burzliwa historia tych ziem, a zwłaszcza zniszczenia ostatniej wojny i zmiany, jakie się dokonały po roku 1945, doprowadziły do ogromnych strat jeśli chodzi o zasób cynowych zabytków w muzeach, kościołach i w rękach prywatnych, spowodowały też zniszczenie lub rozproszenie związanych z konwisarstwem archiwalnych dokumentów cechowych.





Do początku XVIII w. niezwykle kosztowną i pożądaną ceramikę chińską starano się w Europie zastąpić znacznie tańszymi wyrobami fajansowymi, malowanymi kobaltem i dekorowanymi wzorami naśladującymi, mniej lub bardziej udolnie, wschodnie motywy. W produkcji takich naczyń przodowała Holandia.


Niebieskie „delfty” przybywały w ogromnych ilościach w ładowniach holenderskich statków do portów Gdańska i Elbląga, gdzie do dzisiaj natrafia się na nie w trakcie wykopalisk archeologicznych. Holenderskie zdobnictwo wywarło również ogromny wpływ na lokalną ceramikę: gdańską, elbląską i żuławską.


Innym zjawiskiem były holenderskie flizy – płytki ścienne dekorowane statkami, pejzażami, zwierzętami czy scenami biblijnymi. Nie wytwarzano ich jednak, jak się nieraz mylnie sądzi, w Delft, ale w Amsterdamie, Rotterdamie i Utrechcie oraz miastach fryzyjskich: Harlingen, Makkum i Bolsward. W XVIII w. każdy pałac i zamożny mieszczański dom musiał pochwalić się wnętrzem wyłożonym takimi właśnie płytkami, a przynajmniej ozdobionym nimi kominkiem. Trzeba jednak pamiętać, że ówcześni nabywcy kierowali się modą na chińszczyznę (chinoiserie), a nie… Holandię. Wiemy o przynajmniej 20 takich pomieszczeniach w dawnym Gdańsku (w niektórych z nich flizy pokrywały nawet sufity!), ale musiało być ich znacznie więcej. Kilka przetrwało wojenną hekatombę lub zostało potem zrekonstruowanych (Ratusz Staromiejski, Ratusz Głównego Miasta, Nowy Dom Ławy).


Wyroby te przybywały do Gdańska i Elbląga w milionach sztuk; okazały się przy tym doskonałym balastem statków płynących z Holandii po drewno, zboże, skóry czy surowce naturalne. Gdy w drugiej połowie XVIII w. modne stały się rokokowe tapety i złocone boazerie, holenderskie płytki zaczęto powszechnie skuwać i sprzedawać na rynku wtórnym. Wiele z nich musiało wówczas trafić na Żuławy, do domów zamożnych gospodarzy, często potomków holenderskich osadników – Menonitów. Po drugiej wojnie światowej większość holenderskich fliz na Żuławach zniknęła bezpowrotnie, zanim jeszcze została opisana i sfotografowana. Jedynie małą ich część ocaliły w swych zbiorach muzea oraz kolekcjonerzy. Wiemy, że płytki dekorowały niegdyś reprezentacyjne „białe” kuchnie i sienie w Palczewie, Izbiskach, Orłowie, Przemysławiu, Kępniewie, Kazimierzowie, Lubieszewie, Marynowach, Staryni, Drewnowie, Lasowicach Małych i Myszewku. Do dziś resztki fliz znajdziemy w dwóch domach podcieniowych w Żuławkach. To prawdopodobnie jedyne takie ślady dawnej kultury materialnej – kultury, której już nie ma.





Meblarstwo w Prusach pozostawało pod wpływem europejskich krajów nadbałtyckich (Niemcy, Holandia, Anglia). Dopiero w XVII i XVIII w. wykształcił się tu charakterystyczny typ mebli, a Gdańsk, Elbląg i Toruń stały się prężnie rozwijającymi się centrami produkcji meblarskiej, którą cechował własny, odrębny styl.


Meble Gdańskie już od XVII w. charakteryzowały się użyciem fornirów z drogich, importowanych gatunków drewna, jak przede wszystkim orzech, ale również mahoń, palisander, a także również drewna rodzimych drzew owocowych. Stosowano również inkrustacje z kości słoniowej i cyny. Korpusy wykonywane były głównie z dębu, nie gardzono również sosną. Do bogatych elementów snycerskich stosowano głównie drewno orzechowe oraz tzw. czarny dąb. Wytwory te, oszałamiające przepychem rzeźbień (szczególnie gdańskie szafy sieniowe z XVII i XVIII w.), były uznane i cenione w Polsce i Europie, stając się symbolem statusu magnaterii i bogatego mieszczaństwa. Już w XVIII w. funkcjonował, nie tylko w krajach niemieckojęzycznych, zwrot „Danziger Schapp” jako oznaczenie charakterystycznych, typowych dla Gdańska szaf.


W meblarstwie elbląskim głównym materiałem było jasne, o ciepłym odcieniu, drewno jesionowe, które zdobiono intarsją pokrywającą całe frontony szaf, skrzyń, zegarów, stołów, siedzisk i łóżek. Nawet pilastry, tympanony czy podstawy mebli były w tym okresie intarsjowane. W drugiej połowie XVIII w. zaczęto z większym wysmakowaniem stosować zdobienia intarsją, ograniczając je do elementów kwiatowych na drzwiach oraz zdobień taśmowych. Od przełomu XVIII i XIX w. ograniczyły się one głównie do zdobień intarsją taśmową.


Meble toruńskie różniły się od gdańskich i elbląskich intarsjami głównie figuralnymi, podczas gdy elbląscy ebeniści preferowali przede wszystkim tulipany, róże, goździki, żonkile, stokrotki, ośmioramienne gwiazdy i rogi obfitości.


Podobne wykonawstwo i zdobnictwo znajdujemy również na Żuławach. Ze względu na wysokie koszty mebli intarsjowanych w uboższych domach znajdowały sie również podobne meble, tyle że o zdobieniach malowanych zamiast intarsji. Meblem charakterystycznym dla Żuław są szafy ścienne, również często bogato zdobione.


Od początku XIX w. zanikały już powoli typowe dla Gdańska czy Elbląga typy mebli, wypierane przez masową produkcję modnych wówczas mebli w stylu empire i biedermeier.


Do roku 1945 w pałacach, dworach, kamienicach miejskich, wiejskich domach, domach podcieniowych na Żuławach istniał jeszcze duży zasób mebli z lokalnych warsztatów. Dotkliwe straty wojenne, jakie miały miejsce na terenach dawnych Prus, objęły także zabytkowe meblarstwo.


Wystawie towarzyszy barwny folder, w przygotowywaniu jest również obszerny katalog.

 

2017-06-11

Weronika Wojnowska

Jagoda Semkow

Piotr Oczko

Dariusz Brzozowski



« powrót


„Między formą a treścią. Zakopiańska kolonia artystyczna” (Muzeum Nadwiślańskie w Kazimierzu Dolnym)

Na wystawie zaprezentowane zostało zakopiańskie środowisko artystyczne z okresu jego kształtowania i największego rozkwitu, tj. od 2. połowy XIX w. do 1939 r. Zakopane tamtego czasu jest znakomitym tłem do pokazania przemian, jakie nastąpiły w sztuce polskiej, od malarstwa sięgającego jeszcze okresu romantyzmu, poprzez realizm, Młodą Polskę aż do awangardowego formizmu.

czytaj więcej


Modernizm na Węgrzech 1900-1930

W Zamku Królewskim w Warszawie trwa wystawa „Modernizm na Węgrzech 1900-1930”, przygotowana we współpracy z Muzeum im. Janusa Pannoniusa w Peczu oraz Węgierskim Instytutem Kultury w Warszawie. Ekspozycja, stanowiąca zwieńczenie obchodów Roku Kultury Węgierskiej w Polsce, prezentowana będzie do 7 stycznia 2018 r.

czytaj więcej


„Biedermeier” – wystawa w Muzeum Narodowym w Warszawie

Ponad czterysta pięknych przedmiotów – obrazów, mebli, szkieł, porcelany, tkanin i strojów, biżuterii i bibelotów, którymi na co dzień otaczało się bogate mieszczaństwo od Wiednia po Wilno – zostało pokazanych w Muzeum Narodowym w Warszawie. Wystawa jest pierwszą w Polsce tak dużą prezentacją biedermeieru – sztuki i kultury mieszczańskiej w Europie Środkowej i Północnej w latach 1815–1848, pomiędzy Kongresem Wiedeńskim i Wiosną Ludów. Można ją oglądać w dniach 5.10.2017-7.01.2018. Zapraszamy do lektury tekstu kuratorek ekspozycji.

czytaj więcej


„Najcenniejsze. Kolekcja Książąt Czartoryskich”

Wystawa prezentowana w Arsenale Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie obejmuje 350 przedmiotów wybranych z liczącego 336 tys. muzealiów najstarszego polskiego muzeum. Ekspozycja będzie czynna do 8 kwietnia 2018 r. Towarzyszy jej bogato ilustrowany albumowy katalog.

czytaj więcej

SPOTKANIA Z ZABYTKAMI