home

Numer 9-10, 2017


zobacz spis treści

Numer 7-8, 2017


zobacz spis treści

Wydarzenia

Pod znakiem róży nad Białą. Wystawa na 500 lat Reformacji

W 2017 r. mija 500 lat od wystąpienia augustiańskiego mnicha Marcina Lutra, które zapoczątkowało Reformację. Wielki ruch religijnej odnowy z jednej strony spowodował głębokie zmiany w samym Kościele, z drugiej przyczynił się do znaczących przemian społeczno-kulturalnych, a także gospodarczych w Europie. Również w Bielsku, Białej i okolicy Reformacja trafiła na podatny grunt i odegrała szczególną rolę w dziejach miasta. Z tego powodu, włączając się w obchody 500 lat Reformacji, Muzeum Historyczne w Bielsku-Białej przygotowało w dniach 18 czerwca – 30 października 2017 r. okolicznościową wystawę, na której zaprezentowało eksponaty ze zbiorów własnych, a także zabytki udostępnione przez archiwa, muzea, parafie ewangelicko-augsburskie oraz osoby prywatne. Przeprowadzone kwerendy pozwoliły wydobyć na światło dzienne wiele nieznanych eksponatów, a ich badania doprowadziły do wielu nowych ustaleń, wzbogacając historię miejscowego protestantyzmu.

 

W Bielsku, Białej i okolicy ewangelicy przez stulecia byli wiodącą grupą wyznaniową. „Wymownym świadectwem ich dawnego znaczenia pozostają trzy kościoły, osiem cmentarzy z trzema kaplicami oraz wiele innych budowli, należących do trzech parafii ewangelicko-augsburskich (luterańskich): w Bielsku, Białej i Starym Bielsku. Kolejne zbory funkcjonują w Jaworzu, Międzyrzeczu, Wieszczętach i Czechowicach-Dziedzicach” – mówi kurator wystawy Piotr Kenig.

 




Kurator dr Grzegorz Madej zwraca uwagę na fakt, że tutejsi duchowni wnieśli znaczący wkład w rozwój ewangelickiego kaznodziejstwa, piśmiennictwa i drukarstwa, byli także aktywni na szeroko rozumianej niwie spraw społeczno-kulturalnych. „Nie bez powodu zwano niegdyś Bielsko »okiem protestantyzmu« – w tutejszym kościele działało wielu wybitnych duszpasterzy”. Pięciu z nich upamiętnia niedawno odrestaurowana tzw. Studnia Pastorów na bielskim Syjonie, są to: Jerzy Trzanowski (†1637), Łukasz Wenzelius († po 1638), Jan Jerzy von Schmitz (†1825), Karol Samuel Schneider (†1882) i Teodor Haase (†1909). „Nieprzypadkowo też w Bielsku stanął jedyny na terenach obecnej Polski pomnik Marcina Lutra, a nasze miasto jest jednym z niewielu w tej części Europy, gdzie działają trzy parafie ewangelickie” – dodaje kurator.

 

Wystawę zaaranżowano w trzech salach, w których zgromadzono blisko 250 eksponatów. Pierwsze pomieszczenie poświęcono reformacji w Bielsku i okolicy do 1628 r. oraz reformacji i kontrreformacji w Lipniku oraz Białej do 1708 r. Historyk Piotr Kenig przypomina, że „w leżącym na habsburskim Śląsku Bielsku gmina luterańska powstała już około 1550 r., a pół wieku później należeli do niej prawie wszyscy mieszkańcy miasta. Kościoły św. Mikołaja i św. Stanisława stały się w 1559 r. luterańskie, a w 1608 r. ewangelicy ukończyli budowę kościoła cmentarnego św. Trójcy”.

 

Na uwagę zasługują dwie pozycje związane z Marcinem Lutrem: jego pisma Von den Concilijs und Kirchen (O soborach i kościołach) wydrukowane w Wittenberskiej drukarni Hansa Luffta w 1539 r. oraz Biblia w jego tłumaczeniu, wydana w tejże oficynie w roku 1550, z licznymi drzeworytami Lucasa Cranacha Młodszego, Georga Lembergera i Hansa Brosamera. Nie brak pamiątek związanych z księdzem Jerzym Trzanowskim, kaznodzieją zamkowym i proboszczem w Bielsku w latach 1625-1628. Ten autor łacińskich hymnów i pieśni religijnych, zwany słowiańskim Lutrem, zasłynął przede wszystkim jako autor kancjonału Cithara Sanctorum, wydanego po raz pierwszy w Lewoczy w 1636 r. Śpiewnik ten przyjął się szybko w słowiańskich zborach Czech, Moraw, Słowacji i Śląska Cieszyńskiego, gdzie służył do początku XX w. Szczególną uwagę zwraca ambona z 1553 r. pochodząca z nieistniejącego już drewnianego kościoła św. Jakuba, później św. Małgorzaty w Kamienicy.

 




W części poświęconej Lipnikowi i Białej, miejscowościom leżącym na kresach ówczesnej Rzeczypospolitej, zwraca uwagę list króla Stefana Batorego skierowany do proboszcza lipnickiego w 1583 r., w którym władca nakazuje łagodne traktowanie miejscowych protestantów. Cennym zabytkiem kartografii jest mapa Polski Wacława Grodeckiego, rekomendowana do druku przez Filipa Melanchtona, najbliższego współpracownika Marcina Lutra.

 

W drugiej sali wystawy przypomniano krótko okres najsilniejszej kontrreformacji. „Prześladowania »innowierców« na obszarach podległych władzy katolickich Habsburgów zapoczątkowała wojna trzydziestoletnia (1618-1648). Protestanci Śląska Cieszyńskiego po odebraniu im kościołów (1654) gromadzili się na tajnych nabożeństwach w domach i okolicznych lasach. Dopiero w 1709 r. w Cieszynie powstał tzw. kościół łaski, do którego aż do 1781 r. uczęszczali także mieszkańcy Bielska i okolicy. Z kolei w Białej konflikt wyznaniowy zapoczątkowało zainstalowanie misji jezuickiej w 1708 r. Mimo przywilejów królewskich, gwarantujących pełne równouprawnienie, niespokojne czasy uniemożliwiły ewangelikom budowę kościoła”– mówi Piotr Kenig. Wspomniane przywileje, wydane przez królów polskich Augusta II, Augusta III i Stanisława Augusta Poniatowskiego, można zobaczyć na wystawie. Z ok. 1730 r. pochodzi Mapa Księstwa Cieszyńskiego, opracowana przez osiadłego w Cieszynie ewangelika z Węgier, Jonasza Nigriniego.

 

W sali drugiej największa część ekspozycji poświęcona jest historii parafii ewangelickich w Bielsku, Białej, Starym Bielsku i Jaworzu w latach 1781-1861, tj. od ukazania się patentu tolerancyjnego cesarza Józefa II do wydania patentu protestanckiego cesarza Franciszka Józefa I (ten ostatni dokument ostatecznie uczynił z ewangelików w Austrii równoprawnych obywateli). Wyeksponowano tu m.in. sprzęty liturgiczne, obrazy i rzeźby z kościołów ewangelickich oraz liczne druki, m.in. okólniki związane z patentem tolerancyjnym cesarza Józefa II. „Pośród rzemiosła, za niezwykle interesujący uznałbym dzwon ufundowany w 1794 r. przez właściciela Jaworza Arnolda Saint-Genois i jego żonę Julię z Laszowskich dla tamtejszego kościoła ewangelickiego. Ciekawe walory artystyczne i poznawcze mają srebrne kielichy ufundowane u schyłku XVIII stulecia dla kościołów ewangelickich w Bielsku, Białej i Jaworzu” – mówi kurator dr Grzegorz Madej. W części poświęconej Białej warto zwrócić uwagę na rękopis cennej kroniki Wacława Chamrata, skopiowanej z oryginału przez ewangelickiego nauczyciela Karola Ernesta Tschikardta w połowie XIX w.

 

Ramy czasowe trzeciej sali ekspozycji to okres od 1861 r. po współczesność. Obok Bielska, Białej, Starego Bielska i Jaworza przedstawiono założoną w 1864 r. parafię w Międzyrzeczu, wspomniano także o parafiach w Czechowicach-Dziedzicach (do 1968 r. filiał Bielska) oraz Wieszczęta-Kowale (utworzona w 1992 r., wcześniej w zborze jaworzańskim). Wiele eksponatów to unikaty związane z ważnymi postaciami bielskiej parafii: księżmi Teodorem Haase (polityk, inicjator budowy Szpitala Śląskiego w Cieszynie, wydawca polskojęzycznej postylli Grzegorza z Żarnowca oraz kazań Mikołaja Reja), oraz Ryszardem Ernestem Wagnerem (bibliofil, wydawca szeregu materiałów źródłowych do dziejów Bielska-Białej). W części poświęconej ewangelickim cmentarzom szczególną uwagę zwraca rzeźba modlącego się kosiarza z 1912 r., pochodząca z nagrobka Wacława Hainischa na cmentarzu ewangelickim w Mikuszowicach Śląskich. Z kolei wyeksponowane na patio muzeum płyty nagrobne Jerzego Centnera (†1654) i Marii Elżbiety Seeliger (†1780) to unikatowe, najstarsze zachowane zabytki tego typu w naszym mieście.





Wystawie „Pod znakiem róży nad Białą” towarzyszy ekspozycja pod tytułem „Reformacja w Europie Środkowo-Wschodniej”, przygotowana przez Niemieckie Forum Kultury Europy Środkowej i Wschodniej. 12 barwnych plansz ustawionych na patio wprowadza do wystawy przygotowanej przez bielskich muzealników.


2017-07-03

Źródło: informacja prasowa



« powrót


„Między formą a treścią. Zakopiańska kolonia artystyczna” (Muzeum Nadwiślańskie w Kazimierzu Dolnym)

Na wystawie zaprezentowane zostało zakopiańskie środowisko artystyczne z okresu jego kształtowania i największego rozkwitu, tj. od 2. połowy XIX w. do 1939 r. Zakopane tamtego czasu jest znakomitym tłem do pokazania przemian, jakie nastąpiły w sztuce polskiej, od malarstwa sięgającego jeszcze okresu romantyzmu, poprzez realizm, Młodą Polskę aż do awangardowego formizmu.

czytaj więcej


Modernizm na Węgrzech 1900-1930

W Zamku Królewskim w Warszawie trwa wystawa „Modernizm na Węgrzech 1900-1930”, przygotowana we współpracy z Muzeum im. Janusa Pannoniusa w Peczu oraz Węgierskim Instytutem Kultury w Warszawie. Ekspozycja, stanowiąca zwieńczenie obchodów Roku Kultury Węgierskiej w Polsce, prezentowana będzie do 7 stycznia 2018 r.

czytaj więcej


„Biedermeier” – wystawa w Muzeum Narodowym w Warszawie

Ponad czterysta pięknych przedmiotów – obrazów, mebli, szkieł, porcelany, tkanin i strojów, biżuterii i bibelotów, którymi na co dzień otaczało się bogate mieszczaństwo od Wiednia po Wilno – zostało pokazanych w Muzeum Narodowym w Warszawie. Wystawa jest pierwszą w Polsce tak dużą prezentacją biedermeieru – sztuki i kultury mieszczańskiej w Europie Środkowej i Północnej w latach 1815–1848, pomiędzy Kongresem Wiedeńskim i Wiosną Ludów. Można ją oglądać w dniach 5.10.2017-7.01.2018. Zapraszamy do lektury tekstu kuratorek ekspozycji.

czytaj więcej


„Najcenniejsze. Kolekcja Książąt Czartoryskich”

Wystawa prezentowana w Arsenale Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie obejmuje 350 przedmiotów wybranych z liczącego 336 tys. muzealiów najstarszego polskiego muzeum. Ekspozycja będzie czynna do 8 kwietnia 2018 r. Towarzyszy jej bogato ilustrowany albumowy katalog.

czytaj więcej

SPOTKANIA Z ZABYTKAMI