home

Numer 11-12, 2017


zobacz spis treści

Numer 9-10, 2017


zobacz spis treści

Wydarzenia

„Biedermeier” – wystawa w Muzeum Narodowym w Warszawie

(Zapraszamy także do lektury tekstu Wojciecha Przybyszewskiego na ten sam temat – „Spotkania z Zabytkami” 11-12, 2017, do pobrania stąd).


Wystawa jest pierwszą w Polsce tak dużą prezentacją biedermeieru – sztuki i kultury mieszczańskiej w Europie Środkowej i Północnej w latach 1815-1848, pomiędzy Kongresem Wiedeńskim i Wiosną Ludów. Był to okres, w którym po długoletnich wojnach napoleońskich, w krajach niemieckich nastąpiła dłuższa stabilizacja. Antidotum na ograniczenia i represje systemu metternichowskiego szukano w sferze domowej idylli – kultywowano życie rodzinne, ceniono ład, komfort i przytulność w sposobie urządzania wnętrz. Nazwy epoce użyczył Weiland Gottlieb Biedermaier, wymyślona przez Ludwiga Eichrodta i Adolfa Kußmaula postać, której prototypem był skromny nauczyciel wiejski i poeta Samuel Friedrich Sauter (1766–1846). Jego utwory ukazały się pod fikcyjnym nazwiskiem w monachijskim piśmie satyrycznym „Fliegende Blӓtter” w latach 1855-1857. Wymyślone nazwisko Biedermeier stało się synonimem dawnych dobrych czasów, kiedy to „Niemcy spokojnie sobie jadły, piły, tworzyły i trawiły w cieniu chłodnych beczek z kiszoną kapustą, pozostawiając resztę Bogu i Bundestagowi”, a z biegiem czasu także oportunizmu i filisterstwa.





Fortepianik podróżny, Wiedeń, 1815-1825, drewno jaworowe i świerkowe, fornirowane drewnem tui, hebanu i jaworu oraz inne materiały, fot. Małgorzata Kwiatkowska (w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie)


Niemal od chwili narodzin pojęcia biedermeieru jako określenia stylistycznego w historii sztuki w końcu XIX w. charakter, zasięg i okres jego występowania były różnie definiowane. Terytorialnie wiązano go z krajami niemieckimi i Danią, która przeżywała wówczas złoty wiek w malarstwie, jednak wpływ biedermeieru był znacznie szerszy – sięgał Polski, Czech, Węgier i Rosji, gdzie wykształciły się lokalne odmiany, zachowujące żywotność wielokrotnie dłużej aniżeli w ośrodkach centralnych.





Marcin Zaleski, „Widok pałacu w łazienkach latem”, 1836-1838, olej, płótno, fot. Krzysztof Wilczyński (w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie)


W najszerszym znaczeniu biedermeier łączono z historią, polityką, sztuką, literaturą, muzyką i modą w latach 1815-1848. Przykładem może być książka Maxa von Boehna, Biedermeier. Deutschland von 1815-1847 (Berlin 1920), a z bliższego nam czasu podręcznikowe opracowanie zagadnienia przez Williego Geismeiera, Biedermeier (Leipzig 1986), którego autor określa to zjawisko jako „mieszczańską epokę kulturalną”, przejawiającą się we wszystkich dziedzinach kultury i sztuki. Podobny punkt widzenia dominuje w katalogach wystaw z końca lat 80. minionego wieku, jak Georga Himmelhebera Kunst des Biedermeier 1815-1835. Architektur Malerei Plastik Kunsthandwerk Musik Dichtung und Mode (Haus der Kunst, München 1988–1989), ograniczający jednak trwanie biedermeieru do lat 1815-1835, czyli okresu, którego koniec określiły polityczne skutki rewolucji lipcowej we Francji i początki industrializacji w Niemczech.





Ferdinand Georg Waldmüller, „Adopcja”, 1847, olej, deska, fot. Arkadiusz Podstawka (w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu)


Ciekawą perspektywę badawczą otworzyły wystawy w Wiedniu i Monachium z tego samego czasu. Pierwsza z nich, „Bürgersinn und Aufbegehren, Biedermeier und Vormärz 1815-1848” w Historisches Museum der Stadt Wien (1987-1988), ukazała kontrast pomiędzy pogodną egzystencją mieszczaństwa epoki restauracji i niepokojami nurtującymi społeczeństwo austriackie w przededniu rewolucji marcowej. Z podobną problematyką zmierzyła się wystawa „Biedermeiers Glück und Ende… die gestörte Idylle 1815-1848” według koncepcji Hansa Ottomeyera w Münchner Museum (1987), dotycząca Monachium i Bawarii. Była też chyba pierwszą, która zakwestionowała idylliczny charakter epoki, ukazując sprzeczność pomiędzy faktycznym stanem rzeczy, złem, biedą, sprzeciwem społecznym i „zachowanymi przedmiotami, które mówią o nadmiarze, pojęciach, marzeniach i ideałach”, a świadczą w istocie „o panicznym strachu przed przemijaniem” (ze wstępu do katalogu).


O ile w większości opracowań i katalogów wystaw ubiegłego stulecia biedermeier wiązano z klasą średnią, traktując go niemal jako synonim jej kultury, to najnowsze badania wykazały, że nie był on tylko przejawem gustu mieszczańskiego, ale również dworskiego i arystokratycznego, a jego początki odnaleźć można w rezydencjach Wiednia, Berlina, czy Monachium, często znacznie wcześniej, aniżeli się przyjmuje. W zorganizowanej przez Hansa Ottomeyera, Christiana Witt-Dörringa i Laurie Winters wystawie „Biedermeier. The Invention of Simplicity” (Milwaukee i in. 2007-2008), przedstawiono styl inspirowany klasycyzmem, cechujący się wyrafinowaną prostotą i funkcjonalnością, znajdujący pod względem wzornictwa wiele analogii do sztuki współczesnej, dla której faktycznie stał się wzorem. Stąd z wystawy wykluczone zostały wszystkie obiekty nieodpowiadające temu opisowi, w szczególności wiążące się z historyzmem, czego konsekwencją stało się chronologiczne zawężenie epoki do lat 1815-1825.





Filiżanka jasmin na lwich łapach, z portretem ks. Józefa Poniatowskiego wg Józefa M. Grassiego oraz spodek, porcelana, farby naszkliwne, złocenia, Wiedeń, Cesarska Manufaktura Porcelany, fot. Piotr Ligier (w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie)


Poza próbami kompleksowego omówienia biedermeieru, już od początku zainteresowania nim istniały tendencje ograniczające jego zakres do meblarstwa, ukształtowania wnętrz czy też rzemiosła artystycznego, co w pierwszych dziesięcioleciach XX w. wiązało się z odżyciem idyllicznej wizji tego nurtu i tęsknotą za dawnymi dobrymi czasami. Przykładem podjęcia jednego z tych wątków w bliższym nam okresie może być prezentacja „Vienna in the Age of Schubert. The Biedermeier Interior 1815-1818”, zorganizowana w 1979 w Victoria & Albert Museum w Londynie.





Kufel z nakrywą, po 1842 r., szkło warstwowe, szlifowane, rytowane, pokrywa szklana na stelażu cynowym, Śląsk, Szklarska Poręba, Huta Josephine, fot. Arkadiusz Podstawka (w zbiorach Muzeum Karkonoskiego w Jeleniej Górze)


Wystawa w Muzeum Narodowym w Warszawie jest ekspozycją ujmującą problematykę kultury pierwszej połowy XIX w. poprzez pryzmat życia codziennego mieszczaństwa (choć nierzadko również ziemiaństwa i arystokracji). Przyjęta perspektywa codzienności, prywatności, „udomowionego romantyzmu” rzuca nowe światło na polską kulturę, pozwala docenić jej aspekty nieheroiczne, sentymentalne, popularne. Refleksję o tożsamości i powinnościach rodzimej sztuki zdominował bowiem narzucony przez wielką literaturę romantyczną mesjanizm, etos buntowniczy, powstańczy, rycerski. Jednak życie, nawet w warunkach zniewolonej przez zaborców Polski, przybierało zwykle „biedermeierowskie formy”. Kupowano modne wyposażenie domu – podług wzorów płynących z Wiednia czy Berlina, sięgano po zagraniczne magazyny i żurnale, kolekcjonowano pamiątki. Artyści i rzemieślnicy zdobywali często edukację w niemieckich i austriackich ośrodkach artystycznych. Tak jak niemiecki Biedermann, polski szlachcic czy mieszczanin szukał wytchnienia w rodzinie, był zacnym patriotą, przywiązanym do tradycji i wartości religijnych.





Katalog wystawy


W narracji wystawy pokazujemy obok siebie obiekty o niemieckiej i austriackiej proweniencji oraz prace wytworzone przez rodzimych artystów i rzemieślników, niekiedy wykraczające poza przyjęte ramy chronologiczne i nieprzyporządkowane jednej tylko tendencji stylistycznej, ale zawsze charakterystyczne dla kultury biedermeieru i pokazujące jego zróżnicowany charakter. Główne tematy ekspozycji to: MAŁA STABILIZACJA ZACNYCH BIEDERMEIERÓW. RODZINA. ARTYSTA. SPOŁECZEŃSTWO, gdzie zaprezentowani są „bohaterowie” biedermeieru w swoich społecznych rolach, wśród codziennych zajęć i przedmiotów. Kolejna część, W ŚWIECIE DZIECKA. ROZRYWKA I EDUKACJA, uwzględnia dowartościowaną w epoce rolę dziecka jako nowego, ważnego uczestnika i odbiorcy kultury, do którego adresowane są ilustrowane książki i zabawki, miniaturowe meble. Dział OJCZYZNA, REGION, „MAŁA OJCZYZNA” stawia pytanie o regionalizm, lokalny patriotyzm, narodową tożsamość i „europejskość”, prezentuje zagadnienie turystyki i rekreacji na przykładzie wedut, uzdrowiskowych szkieł, pamiątkowych litografii i plakiet, graficznych serii i albumów z zabytkami.


Ostatnią, największą część ekspozycji zajmuje BIEDERMEIER JAKO PROJEKT ESTETYCZNY, poprzedzony trzema aranżacjami wnętrz z epoki. Sekcja ta, urządzona jako magazyn oferujący wybór mebli, kostiumów i akcesoriów mody, biżuterii i sreber, porcelany i szkła z krajów niemieckich i Królestwa Polskiego, na reprezentatywnych przykładach daje wyobrażenie o bogactwie i nowoczesności ówczesnego wzornictwa, znakomitym rzemiośle, cenionym do dzisiaj za kunszt, prostotę, solidność i funkcjonalizm.


Więcej informacji o wystawie – w tym program wydarzeń towarzyszących – można znaleźć na stronie internetowej Muzeum Narodowego w Warszawie.


2017-10-07

Źródło: tekst kuratorek wystawy:

Anna Kozak, Agnieszka Rosales Rodriguez



« powrót


„Między formą a treścią. Zakopiańska kolonia artystyczna” (Muzeum Nadwiślańskie w Kazimierzu Dolnym)

Na wystawie zaprezentowane zostało zakopiańskie środowisko artystyczne z okresu jego kształtowania i największego rozkwitu, tj. od 2. połowy XIX w. do 1939 r. Zakopane tamtego czasu jest znakomitym tłem do pokazania przemian, jakie nastąpiły w sztuce polskiej, od malarstwa sięgającego jeszcze okresu romantyzmu, poprzez realizm, Młodą Polskę aż do awangardowego formizmu.

czytaj więcej


Modernizm na Węgrzech 1900-1930

W Zamku Królewskim w Warszawie trwa wystawa „Modernizm na Węgrzech 1900-1930”, przygotowana we współpracy z Muzeum im. Janusa Pannoniusa w Peczu oraz Węgierskim Instytutem Kultury w Warszawie. Ekspozycja, stanowiąca zwieńczenie obchodów Roku Kultury Węgierskiej w Polsce, prezentowana będzie do 7 stycznia 2018 r.

czytaj więcej


„Biedermeier” – wystawa w Muzeum Narodowym w Warszawie

Ponad czterysta pięknych przedmiotów – obrazów, mebli, szkieł, porcelany, tkanin i strojów, biżuterii i bibelotów, którymi na co dzień otaczało się bogate mieszczaństwo od Wiednia po Wilno – zostało pokazanych w Muzeum Narodowym w Warszawie. Wystawa jest pierwszą w Polsce tak dużą prezentacją biedermeieru – sztuki i kultury mieszczańskiej w Europie Środkowej i Północnej w latach 1815–1848, pomiędzy Kongresem Wiedeńskim i Wiosną Ludów. Można ją oglądać w dniach 5.10.2017-7.01.2018. Zapraszamy do lektury tekstu kuratorek ekspozycji.

czytaj więcej


„Najcenniejsze. Kolekcja Książąt Czartoryskich”

Wystawa prezentowana w Arsenale Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie obejmuje 350 przedmiotów wybranych z liczącego 336 tys. muzealiów najstarszego polskiego muzeum. Ekspozycja będzie czynna do 8 kwietnia 2018 r. Towarzyszy jej bogato ilustrowany albumowy katalog.

czytaj więcej

SPOTKANIA Z ZABYTKAMI