home

Numer 5-6, 2018


zobacz spis treści

Numer 3-4, 2018


zobacz spis treści

Wydarzenia

Cenne archiwalia TOnZP przekazane do Archiwum Akt Nowych

Dokumenty dotyczące działalności petersburskiego Koła Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości w Warszawie z lat 1916-1921 zostały przekazane przez spadkobiercę do Archiwum Akt Nowych. Uroczystość przekazania odbyła się 17 listopada 2017 r. w siedzibie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

 

Te materiały ilustrują zdolność do samoorganizacji Polaków. Często zapominamy, jak ważnymi w naszej historii były takie organizacje jak Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości, podkreślając przeważnie czyn zbrojny naszych przodków. Generalnie, kiedy mówimy o niepodległości w pełnym jej znaczeniu, to była ona efektem działalności dziesiątek tysięcy ludzi zaangażowanych na bardzo różnych polach. To wszystko złożyło się na sumę wysiłku, która zaowocowała odzyskanym państwem w 1918 r.” – podkreśliła podczas spotkania wiceminister kultury i dziedzictwa narodowego, Generalny Konserwator Zabytków prof. Magdalena Gawin.

 




Porozumienie ws. przekazania dokumentów podpisują dyrektor Archiwum Akt Nowych dr Tadeusz Krawczak i darczyńca, dr inż. Krzysztof Grabowiecki. W głębi wiceminister kultury i dziedzictwa narodowego prof. Magdalena Gawin. Fot. Danuta Matloch

 

Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości powstało w 1907 r. w Warszawie, zainspirowane przekonaniem, że w najbliższej przyszłości możliwe będzie odzyskanie niepodległości i powstanie nowego Państwa Polskiego. Jednym z głównych zadań Towarzystwa było przygotowanie się do ewentualnych roszczeń i rewindykacji narodowego dziedzictwa zagrabionego od czasów I rozbioru przez Rosję z terenów polskich.

 

Jak pisał Ryszard Brykowski w artykule Setna rocznica powstania Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości zamieszczonym w numerze 4, 2006 „Spotkań z Zabytkami”:

Członkowie Towarzystwa, rozproszeni po olbrzymim obszarze imperium rosyjskiego, nawiązywali kontakty, organizowali – obok oddziałów i kół TOnZP istniejących w Kijowie, Mohylewie, Moskwie, Odessie, Piotrogrodzie, Żytomierzu – nowe jednostki, m.in. w Charkowie, Czerepowcu, Humaniu, Jekaterinburgu, Pietrozawodsku, Rewlu, Samarze, Taganrogu, Tomsku, Woroneżu. Ta sieć kół Towarzystwa pozwoliła na zorganizowanie jednej z najważniejszych, ale i najtrudniejszych akcji, polegającej na zbieraniu informacji o polskich dobrach kultury wywiezionych do Rosji w czasie ewakuacji »Kraju Prywislańskiego« przed wojskami niemieckimi, jak również o miejscach przechowywania polskich dóbr kultury, zrabowanych w czasie rozbiorów oraz podczas tłumienia powstań z pałaców, dworów, zamykanych klasztorów katolickich. Zebrane materiały posłużyły niebawem do formułowania żądań rewindykacyjnych polskich dóbr narodowych”.

 

Warszawska organizacja szybko nawiązała kontakty z polską elitą intelektualną Petersburga, angażując ją w dokładne kwerendy w zbiorach muzealnych, bibliotecznych i archiwalnych w Rosji, których celem było zidentyfikowanie, opisanie i rejestracja dzieł zagrabionych z terenów Rzeczypospolitej. Już w 1908 r. działalność tych korespondentów otrzymała realne kształty, zawiązane zostało bowiem petersburskie Koło Towarzystwa. Wraz z wybuchem pierwszej wojny światowej jego działalność nabrała wielkiego impetu, a w 1915 r. dołączył prężny Wydział Opieki nad Zabytkami założony w Moskwie przy Komitecie Polskim. Obie organizacje, krzewiąc idee zainteresowania się polskim dorobkiem dziedzictwa kulturowego, powołały na terenie Rosji kilkanaście organizacji lokalnych, które zrzeszając w sumie kilkaset osób, przyczyniły się do odnalezienia i zabezpieczenia wielkiej liczby artefaktów. Ich działania miały także wpływ na przygotowania stanowiska polskiego w czasie rozmów pokojowych i przy wypełnianiu postanowień Traktatu Ryskiego.

 

Przekazywane przez dr. inż. Krzysztofa Grabowieckiego dokumenty stanowią spuściznę po jego ciotecznym dziadku, Aleksandrze Pawłowskim, aktywnym działaczu i prezesie petersburskiego Koła TOnZP w Warszawie. Dokumenty przechowywane były w ostatnich latach w archiwum rodzinnym. Dr inż. Grabowiecki, doceniając wagę dokumentów, skontaktował się z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego, chcąc przekazać je w ręce instytucji, która opracuje je i otoczy odpowiednią opieką.

 

Wśród przekazanych do Archiwum Akt Nowych dokumentów dotyczących działalności TOnZP w jest między innymi statut Stowarzyszenia Ochrony Zabytków oraz protokoły i sprawozdania Koła Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości w Warszawie w ówczesnym Piotrogrodzie (dziś Sankt Petersburg) z okresu 1916-1921. Ponadto zbiór zawiera wykazy, inwentarze, wskazówki dotyczące lokalizacji Poloników; referaty wygłoszone na spotkaniach Koła TOnZP i opracowania, w tym dotyczące rewindykacji zabytków muzealnych w sprawie zbytków polskich na Kresach, pamiątek polskich w Ermitażu, korespondencję z okresu 1919-1920 Prezesa Delegacji Polskich w Komisjach Reewakuacyjnej i Specjalnej, Polskiej Komisji Likwidacyjnej, korespondencję z oddziałami i pełnomocnikami TOnZP w Smoleńsku, Astrachaniu i Moskwie, spisy członków i pełnomocników TOnZP; opis aktywności petersburskiego Koła TOnZP, a także rękopis opracowania Aleksandra Pawłowskiego pt. Działalność moja w ochronie Zabytków Polskich w Petersburgu w latach 1919-1921. Zbiór uzupełniają druki i pisma ulotne TOnZP.

 

Biorąc pod uwagę fakt zniszczenia przez Niemców w okresie drugiej wojny światowej niemal całości zbiorów archiwalnych AAN, należy uznać przekazywane dokumenty za niezwykle cenne. Pozwolą one na uzupełnienie wiedzy dotyczącej działalności Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości na terenie Rosji, zwłaszcza w kontekście nielicznych dokumentów tego dotyczących zachowanych w polskich archiwach.


2017-11-18

Źródło: strona internetowa MKiDN, „Spotkania z Zabytkami”



« powrót


„Portrety królów i wybitnych Polaków”

Najnowszą pozycją wydaną nakładem warszawskiej Fundacji Hereditas jest książka autorstwa Wojciecha Przybyszewskiego Portrety królów i wybitnych Polaków. Serie wydawnicze z lat 1820-1864. Tematem książki są litografie wydawane w tym czasie w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem wydawnictw portretowych.

czytaj więcej


„Cień czasu”: wystawa wokół zegarów słonecznych w Muzeum Zamoyskich w Kozłówce

Wystawa przygotowana w wyniku badań nad zegarem słonecznym stojącym na dziedzińcu pałacowym w Kozłówce ma przybliżyć zwiedzającym historię oraz różnorodność tego typu najstarszych przyrządów pomiaru czasu. Istotną jej częścią będzie ukazanie zegarów znajdujących się na terenie Lubelszczyzny, a zwłaszcza tych związanych z osobami astronoma Jana Baranowskiego i jego brata, biskupa lubelskiego Walentego Baranowskiego, oraz ich związków z właścicielem Kozłówki, Konstantym Zamoyskim. Będą tu też zaprezentowane różnego rodzaju słoneczne zegary przenośne, a także przyrządy służące do ich wykreślania.

czytaj więcej


Inauguracja Europejskiego Roku Dziedzictwa Kulturowego

Rok 2018 jest Europejskim Rokiem Dziedzictwa Kulturowego. Inauguracja projektu nastąpiła 8 grudnia 2017 r. w Mediolanie. W ramach Roku zaplanowano wiele ciekawych wydarzeń, a organizacje realizujące w 2018 r. projekty związane z tematyką dziedzictwa będą mogły ubiegać się o oficjalny patronat ERDK2018.

czytaj więcej


„Dama z gronostajem” od 19 maja w Muzeum Narodowym w Krakowie

Znana i lubiana „Dama z gronostajem” Leonarda da Vinci od Nocy Muzeów – 19 maja 2017 r. – jest prezentowana w Muzeum Narodowym w Krakowie. Obraz jest własnością muzeum od 29 grudnia 2016 r., będzie eksponowany w specjalnie przygotowanym pomieszczeniu na I piętrze Gmachu Głównego MNK.

czytaj więcej

SPOTKANIA Z ZABYTKAMI