Nasze artykuly

Kresowa forteca w Kryłowie
Ewa Prusicka-Kołcon

Cechą wyróżniającą kryłowski zamek spośród innych warowni tego okresu na terenach dzisiejszej Polski jest wspomniany wyżej trójkątny kształt jego planu. Zaznaczyć przy tym należy, że forma ta nie została wymuszona przez kształt wyspy, na której zlokalizowano warownię, bowiem zajmuje ona tylko jej południową część. Można zatem przyjąć, że forma trójkąta powstała intencjonalnie, w ściśle określonym celu.

Po raz pierwszy i jednocześnie w najszerszym zakresie na założenia obronne na planie trójkąta zwrócił uwagę jeszcze w latach trzydziestych ubiegłego stulecia Bohdan Guerquin (Zamki na planie trójkąta z XVI wieku, „Biuletyn Historii Sztuki i Kultury”, R. VI, nr 4, 1938, ss. 303-310). Przeglądając ryciny Stanisława Pachołowieckiego, ukazujące zamki zdobyte przez Stefana Batorego w kampanii 1579 r., badacz zainteresował się dwoma: w  Kozianach i Krasnem pod Połockiem, powstałymi na planie równobocznego trójkąta. Przeanalizował  ponadto trzy inne przykłady tego typu  budownictwa obronnego, zamki z terenów Wołynia i Podola: Zińków oraz Toki i Oleksiniec Stary. Wszystkie włączył do odrębnej grupy nie tylko z racji podobnej formy założenia, ale też ze względu na identyczne pochodzenie i funkcję. Do tej grupy możemy dziś zaliczyć również kryłowską warownię, która także tworzy z wydzielonymi obiektami wspólny chronologicznie zespół. Wszystkie założenia powstały w drugiej połowie XVI lub na początku XVII w. na tzw. surowym korzeniu bądź z przebudowy starszych obiektów. W każdym wypadku kształt nie był wymuszony, bowiem warunki terenowe umożliwiały budowę na innym planie. Mówiąc o przeznaczeniu obiektów, Guerquin wyznaczył dla opisanych przez siebie zamków wyjątkową funkcję militarną i nazwał je pogranicznymi fortami, powstałymi przy warownych osadach, jako obrona przed najazdami tatarskimi. Jeśli chodzi o zamek w Kryłowie, to już pod koniec XVI w. określony został mianem „fortecy przeciwko Scytom”. Stał przy Czarnym Szlaku przemarszu wojsk tatarskich, wiodącym z Krymu w kierunku Starego Konstantynowa, Zbaraża, Lwowa, a stąd do Sokala i dalej na zachód, m.in. w kierunku Łaszczowa, Kryłowa, Hrubieszowa.
Kolejnym, ważnym ustaleniem, potwierdzającym wspólne „korzenie” wymienionych obiektów, jest ich niemal identyczna skala budowlana. Zamek w Zińkowie powstał na planie trójkąta równobocznego o długości boku około 110 m i kurtyny około 60 m, zamek w Tokach wzniesiono na planie trójkąta równoramiennego o wymiarach 120 x 120 x 100 m (długości kurtyn – około 60 x 80 x 80 m). Jeszcze innym i chyba najważniejszym elementem  świadczącym o wspólnym rodowodzie omawianych warowni, jest eksponowanie w każdej z nich jednego, spośród trzech istniejących tu, punktów obrony. W kryłowskim zamku był to wielki, trzykondygnacyjny bastion w narożniku północnym, aw Zińkowie – duża czworoboczna baszta południowa, w Tokach – południowa, trzykondygnacyjna baszta na planie pięcioboku. Wznoszenie warowni na planie trójkąta – ten nowy eksperyment budowlany, zastosowano w związku z potrzebą szukania skuteczniejszych form odpierania wojsk nieprzyjaciół. Mając bowiem na uwadze, że w fortyfikacjach XVI w. podstawowe elementy obronne (baszty, basteje, bastiony) wysunięte były na zewnątrz, koncentrując w ten sposób obronę w kilku punktach, postanowiono zmniejszyć liczbę tych punktów do trzech, wzmacniając pozostałe poprzez wystawienie kilkukondygnacyjnych baszt narożnych. W ten sposób zwiększyła się skuteczność obrony, a przy okazji też powstała możliwość zmniejszenia liczebności załogi broniącej zamku. Kryłowska warownia jest zatem nowatorskim jak na ówczesne czasy rozwiązaniem  budowlanym, przykładem budowlanego eksperymentu, fortecą najbardziej skutecznej obrony.

1 2 3 4 [5]