Nasze artykuly

Archeologia przemysłowa – jej narodziny i przedmiot badań
Stanisław Januszewski

Archeologia przemysłowa rozwija się od lat pięćdziesiątych XX w. na styku różnych dyscyplin: historii techniki, historii kultury materialnej, archeologii, historii architektury i sztuki, muzeologii, a także nauk stosowanych, jak konserwacja zabytków. Zyskała rangę podstawowego narzędzia interpretacji dzie dzictwa przemysłu i techniki, o tyle też spektakularnego, że źródło, którym się posługuje, można i zmierzyć, i zważyć, a eksperyment czy proces produkcyjny wznowić. Pojęcie tej nowej dyscypliny nauki, tak w odniesieniu do jej definicji, przedmiotu badań, jak i metodologii, wciąż budzi kontrowersje, co łączy się również z odmiennym jego rozumieniem na kontynencie europejskim i w Wielkiej Brytanii, gdzie w 1963 r. Kenneth Hudson w pracy Archaeology Industrial podał pierwszą jej definicję.

Kolebką nowej dyscypliny stała się Anglia. Formułowane tam idee znalazły uznanie, chociaż podane zostały w rozumieniu dość specyficznym, łączącym dyscyplinę z epoką angielskiej rewolucji przemysłowej. To budziło i budzi do dzisiaj kontrowersje i dyskusje. Niewątpliwie ciepłemu przyjęciu nowej nauki na gruncie anglosaskim sprzyjały społeczne emocje, łączące budowę światowej potęgi Wielkiej Brytanii z zainicjowaną tam w XVIII w. rewolucją przemysłową. Bądź co bądź, to w niej upatrywano  jednej z istotnych przyczyn złagodzenia tradycyjnego zhierarchizowanego porządku feudalnego, co na półtora stulecia miało zapewnić Wielkiej Brytanii hegemonię w gospodarce świata, inaczej niż we Francji, gdzie nowe drogi realizacji aspiracji społecznych warstw wcześniej upośledzonych i zwrot ku nowemu systemowi technicznemu otworzyła socjalna Rewolucja Francuska. Pamięć kariery wynalazcy przędzarki mechanicznej, Richarda Arkwrighta, który z prowincjonalnego balwierza stał się pod koniec XVIII stulecia najbogatszym człowiekiem w Wielkiej Brytanii, zyskała rangę narodowego mitu, co też zwracało uwagę ku reliktom przemysłowej przeszłości. Wskażmy też, że geneza archeologii przemysłowej jako dyscypliny odkrywającej nowe pola badawcze nie byłaby możliwa bez mitologizacji problematyki, w Anglii wiążącej się z pojęciem rewolucji przemysłowej i źródłami imperialnej pozycji kraju. Wydaje się to warte podkreślenia, ponieważ może być znamienne dla kształtowania się nie tylko tej nauki.

Rzecznicy archeologii przemysłowej wskazywali, że u jej podstaw leży systematyczne prowadzenie badań terenowych, co jej metodologię łączy z tradycyjną archeologią, wyspecjalizowaną dyscypliną nauk historycznych, badającą dzieje społeczeństw na podstawie źródeł materialnych. Badania terenowe dzieł kultury technicznej, krajobrazów przemysłowych, fabryk, maszyn i produktów dopełniać winny – mówili – tradycyjnego dla warsztatu historyka katalogu źródeł pisanych. To, obok pamięci i wspomnień współczesnych, rekonstruować może obraz industrialnej  przeszłości obszarów cywilizacyjnych.

[1] 2 3 4 5 6 7