Nasze artykuly

Archeologia przemysłowa – jej narodziny i przedmiot badań
Stanisław Januszewski

Archeologia przemysłowa, w odróżnieniu od tradycyjnej, rzadko prowadzi prace wykopaliskowe, ale i dla niej równie ważne jest ustalanie i identyfikacja warstw kulturowych, związanych z procesami przeobrażeń dzieł przemysłu i techniki oraz przemian w sferze społecznej i kultury. Zakłady przemysłowe rozwijały się w ciągu dziesiątek lat, zmieniały się i modernizowały, czasami procesy te zachodziły nawet w perspektywach
stuleci. Wielość nawarstwień właściwa tym kompleksom i ich technicznemu wyposażeniu, zmienna infrastruktura i ekosystem wymagają rozróżnienia i identyfikacji przedmiotów i środowiska w czasie.

Zasadniczą rolę w kształtowaniu nowego pola badawczego odegrali historycy techniki, zajmujący się uwarunkowaniami postępu technicznego oraz zmianami, jakie ów postęp powodował we wszystkich dziedzinach działalności i życia ludzi. Elementy historii techniki (traktowanej jako „nauka stosowana”) zaczęto szerzej uwzględniać w badaniach historycznych od połowy XIX w. pod wpływem francuskiego myśliciela Auguste’a Comte’a, który zaproponował uznanie historii nauki za odrębną dyscyplinę historyczną. Jako niezależna dziedzina, uprawiana głównie przez wykształconych technicznie entuzjastów, historia techniki rozwijała się w krajach przodujących cywilizacyjnie, przede wszystkim  anglosaskich. Pierwszym stowarzyszeniem uprawiających tę dyscyplinę badaczy było brytyjskie Newcomen Society, powstałe w 1920 r.

Niebagatelną rolę odegrało tu również muzealnictwo techniczne. Zainteresowanie narzędziami i maszynami doprowadziło w 1857 r., w epoce wielkich wystaw przemysłowych, do stworzenia londyńskiego Science Museum. Upowszechniało ono zdobycze angielskiej rewolucji  przemysłowej, przygotowując też grunt dla ochrony dóbr kultury technicznej. Inaczej niż w Anglii, we Francji epoki Ludwika Filipa powstało
muzeum chwały Francji, z kolekcją obrazów i bitewnych planów, a zatem już wówczas przedmiotem dumy narodowej Anglików był ich przemysł. Inne kraje wkraczały na tę drogę później. Deutsches Museum w Monachium, powstałe w 1906 r., z misją „kształcenia społeczeństwa «dla przemysłu»”, wzbogaciło tradycyjną formułę muzeum techniki ekspozycją związków techniki z nauką, podobnie jak zbudowane w 1908 r. wiedeńskie Muzeum Przemysłu i Rzemiosła. W końcu XIX w. wyrastać zaczęły już muzea zasadzone na zabytkowych budowlach  przemysłowych i technicznych. W 1896 r. w Norwegii stworzono muzeum kolejnictwa na opuszczonym dworcu kolejowym, w 1926 r. w Polsce urządzono muzeum w zabytkowym zespole zakładu metalurgicznego w Sielpi Wielkiej. Od lat sześćdziesiątych XX w. zainteresowanie  archeologią przemysłową coraz częściej prowadzi do urządzania muzeów w opuszczonych obiektach przemysłowych, inicjując także nowe formy muzealnictwa technicznego, którego przesłanie najpełniej wyrażają ekomuzea – muzea czasu, przestrzeni i człowieka, eksponujące związki na linii człowiek-przyroda-technika.

1 [2] 3 4 5 6 7