Nasze artykuly

Archeologia przemysłowa – jej narodziny i przedmiot badań
Stanisław Januszewski

Archeologia przemysłowa czerpała również z dorobku archeologii, rzec można, klasycznej, która przez lata poszukiwała dzieł kultury materialnej, zwłaszcza sztuki starożytnej, a w XIX stuleciu zwróciła uwagę także na dzieła techniki i technologie, związane szczególnie z  eksploatacją surowców. Podjęto wówczas m.in. badania starożytnych, greckich kopalń srebra w Laurion. Najpierw w Anglii, później w Niemczech, Polsce, w Czechach i na Węgrzech zainteresowano się również dziełami hutnictwa. Długo jednak jeszcze procesy poznawcze
warunkowane były klasycznymi wzorcami, dla których najważniejsze były kryteria estetyczne. Jeśli dzięki aktywności etnografów i zainteresowaniu od początku XX stulecia kulturą wiejską zrozumienie znajdowały już badania i ochrona młynów czy wiatraków, to ochrona wielkich pieców hutniczych szokowała, ale zwrot w tym kierunku jeszcze nie w pełni zrównoważonych badań otwierał pole współczesnym zainteresowaniom dziedzictwem przemysłowym i technicznym.

Archeologia przemysłowa czerpała także z przemian światopoglądowych społeczeństw Europy po drugiej wojnie światowej. Rosnący na sile materializm kierował uwagę ku wszystkiemu, co wiązało się z „kulturą materialną”, a kolejnych impulsów dostarczał od lat sześćdziesiątych XX w. rozwijający się ruch ekologiczny, wyzwalający pytania o związki działalności technicznej człowieka ze stanem środowiska naturalnego (zanieczyszczanie wód i atmosfery, dziura ozonowa). Tak, odkrywanie nowego pola badawczego i kształtowanie się metodologicznych podstaw archeologii przemysłowej przypadło na czas kształtowania się nowego paradygmatu, akcentującego potrzebę rozwoju zrównoważonego. Wypadkową tych dążeń – a spotkały się one i z dokonującą się niemal na naszych oczach – już w skali globalnej, kolejną rewolucją technologiczną – było świadome likwidowanie w rozwiniętych państwach Zachodu wielu zdolnych do kontynuacji produkcji zakładów przemysłowych i przechodzenie na czystsze nowoczesne technologie. Spowodowało to, zwłaszcza lokalnie, znaczne trudności społeczne,  wywoływało też emocje. Wielu żywiło sentyment do dawnych miejsc pracy, innych, zafascynowanych techniką nowoczesną, ciekawiły jej  korzenie. Splot owych okoliczności, wywodzących się z epoki feudalnej, doprowadził do przewartościowania w społeczeństwach europejskich  związanych z tą problematyką stereotypów. Entuzjastów ochrony dziedzictwa przemysłowego postawił też w obliczu swego rodzaju „klęski bogactwa”. Na fali tych przemian doszło także do spotkań międzynarodowych na rzecz ochrony dziedzictwa przemysłowego, które zaowocowały stworzeniem w 1978 r. promującej tę problematykę światowej organizacji – Międzynarodowego Komitetu Ochrony Dziedzictwa Przemysłowego TICCIH, który w swojej nazwie wcześniej używane pojęcie zabytków (monuments) zastąpił szerszym pojęciem – dziedzictwa  (heritage).

Procesy te w końcu lat siedemdziesiątych XX w. ogarnęły także Polskę, a zastąpienie jednego systemu technicznego innym skutkowało tu w końcu lat osiemdziesiątych XX w. głębokim kryzysem społeczno-politycznym oraz zmianą systemu gospodarczego i politycznego. Na polu kształtującej się w kraju archeologii przemysłowej pionierską rolę odgrywali od lat pięćdziesiątych XX w. historycy kultury materialnej skupieni wokół prof. Jana Pazdura i Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN, a pozostawili po sobie m.in. ukazujący się od 1958 r. Katalog zabytków budownictwa przemysłowego w Polsce. Inny ośrodek kształtował się wokół prof. Mieczysława Radwana, Jerzego Bielenina i metalurgów z prof. Jerzym Piaskowskim na czele z Akademii Górniczo-Hutniczej i Instytutu Odlewnictwa w Krakowie.

1 2 [3] 4 5 6 7