Nasze artykuly

Archeologia przemysłowa – jej narodziny i przedmiot badań
Stanisław Januszewski

Priorytetowym celem jest określenie związków przyczynowo-skutkowych w procesie industrializacji (a wpływających na środowisko) i  objaśnienie charakteru tego procesu, zachodzącego w skali państw i regionów, oraz jego dynamiki rozwojowej. W tym ujęciu archeologia przemysłowa traktowana być może w kategoriach nauki akademickiej, ale jest i inna jej strona, wiążąca się z zadaniem ochrony materialnych dokumentów dziedzictwa przemysłowego – zabytków techniki.

Ciągle jednak, gdy mowa o archeologii przemysłowej, spotykamy się z mieszaniem pojęć, kontrowersjami, dotyczącymi nie tyle metodologii, co bardziej płaszczyzny studiów i periodyzacji.

Niewątpliwie Anglikom, którzy stworzyli pierwszą definicję archeologii przemysłowej i pierwsi ją wypełnili, chodzi o studia świadectw industrializacji, zrodzonej pod wpływem rewolucji przemysłowej. W tym ujęciu jest to więc koncepcja dyscypliny o ściśle zakreślonych ramach chronologicznych, nawet jeśli różni adepci archeologii przemysłowej pragną, postępując jak nić za igłą, włączyć w obręb jej zainteresowań epoki starsze i dzieła ilustrowane czy to traktatem Georga Agricoli De re metallica, czy nawet Frontinusa, który w I w. naszej ery opisał wodociągi Rzymu. Ramy chronologiczne nowej dyscypliny rozsadzały również pytania o granicę między rzemiosłem a przemysłem. Czy kuźnię, warsztat rymarza lub wiatrak można odnosić ku epoce preindustrialnej i traktować w kategoriach dziedzictwa przemysłowego? Ostatecznie,
w Wielkiej Brytanii kwestię tę rozwiązano opierając się na powszechnej periodyzacji dziejów. Uznano, że archeologia przemysłowa włącza w obszar swych zainteresowań cztery okresy:

• preindustrialny, z charakterystycznym dlań manufakturowym systemem produkcji;
• wczesnej industrializacji, charakteryzujący się stosowaniem prostej techniki i nadmiarem niewykwalifikowanej siły roboczej;
• wyższego stopnia uprzemysłowienia, znamiennego rozwiniętą techniką, pracą wysokokwalifikowanej siły roboczej, autorytetem inżyniera;
• przejścia od mechanizacji ku automatyzacji.

Etapy te w różnych krajach przebiegały odmiennie i w różnym czasie; każdemu z nich odpowiadał inny charakter produkcyjnego otoczenia, w którym wyrażał się stopień rozwoju techniki, stosunków społecznych, warunków ekonomicznych, narodowych i klimatycznych uwarunkowań. W periodyzacji Anglii przyjęto, że okres preindustrialny sięgał wieków XVI-XVII. Budowa pierwszego, żeliwnego mostu na rzece Severn w latach siedemdziesiątych XVIII w. symbolizuje otwarcie drugiego okresu, wczesnej industrializacji, którego zwieńczeniem było uruchomienie w 1830 r. linii kolejowej Manchester – Liverpool, mającej wpływ na dalszy rozwój gospodarki brytyjskiej. Trzeci etap, dysponujący już nowymi możliwościami komunikacyjnymi, nowym poziomem techniki i energetyki, o wiele wyższymi kwalifikacjami i umiejętnościami robotników,  autorytetem kadr technicznych, trwał do drugiej połowy XX w. Czwarty okres wiąże się z przejściem od industrializacji do dezindustrializacjii nadejściem ery rewolucji informatycznej.

1 2 3 [4] 5 6 7