Nasze artykuly

Dama z gronostajem
Janusz Wałek

O obrazie Leonarda da Vinci w Muzeum Książąt Czartoryskich tak pisał w 1893 r. Jerzy Mycielski: „Młoda kobieta o tajemniczym uśmiechu […], która rękę podłużną o tajemniczych zgięciach złożyła na równie tajemniczym gronostaju, a oczyma […] gdzieś w dal tajemniczą patrzy”. Użyte w jednym zdaniu aż cztery razy słowo „tajemniczy” wciąż wydaje się stosowne w odniesieniu do „Damy z gronostajem”, mimo że dzisiaj wiemy o obrazie wiele więcej niż autor przytoczonego wyżej tekstu. Uświadamiamy to sobie, gdy stojąc w muzeum przed tym portretem, doznajemy elektryzującego wrażenia kontaktu nie z dziełem sztuki, lecz z żywą osobą, i ulegając sugestii jej spojrzenia, skierowanego poza pole obrazu, niemal automatycznie zwracamy wzrok w tamtą stronę. Nie wiemy, kto skupił na sobie uwagę młodej damy, ale ta potencjalna interakcja pomiędzy nią a nieznanym nam obiektem stanowi, już w tym pierwszym zetknięciu z dziełem Leonarda, o jego szczególnej atrakcyjności.  Atrakcyjność tę wzmaga dalsza, uważna obserwacja obrazu, skupiona na w pełni plastycznym, malarskim wymodelowaniu na płaskiej powierzchni deski postaci ludzkiej i zwierzęcej oraz na sposobie takiego odtworzenia skóry twarzy i dłoni modelki, a także sierści zwierzątka, że wyczuwamy pod ich powierzchnią najdrobniejsze niuanse anatomicznych szczegółów wewnętrznej konstrukcji kostnej. Budzi też nasze zdumienie, że nawet z bliska nie dostrzegamy śladów technicznych działań malarza, nakładania farb i pociągnięć pędzla. Gładka jak szyba powierzchnia obrazu zdaje się stwarzać przed widzem iluzję żywej postaci.

Te najwyższe w czasie, gdy powstał ten portret, około 1490 r., kwalifikacje malarskie, znajomość anatomii i opanowaną do perfekcji umiejętność operowania światłem i cieniem docenił współczesny poeta Bernardo Bellincioni, autor sonetu poświęconego „Damie z gronostajem”, pisząc, że należy dziękować Leonardowi
„za geniusz i rękę,
Które chcą przekazać jej obraz potomności.
Kto ją ujrzy – choć będzie za późno,
By ujrzeć ją żywą – powie: to wystarczy,
Aby zrozumieć, czym jest natura i sztuka.”
(przekład Marii Rzepińskiej).

I tak dzięki geniuszowi i ręce Leonarda da Vinci (1452-1519), nie tylko malarza, ale także wybitnego badacza natury, inżyniera i konstruktora, możemy dzisiaj, w czterysta kilkadziesiąt lat po śmierci modelki obrazu, Cecylii Gallerani, ujrzeć ją w pełnej krasie młodości, gdy na dworze mediolańskiego księcia Ludovica Sforzy, zwanego il Moro, osiągnęła swój, największy być może, życiowy sukces, jako kochanka władcy i matka jego dziecka.

Ta piękna i dobrze wykształcona dziewczyna pojawiła się w kręgu Ludovica na początku 1489 r., wykazując budzącą ogólny podziw sprawność intelektualną, która pozwalała jej prowadzić poważne dysputy z filozofami i teologami. Dzięki tym walorom zyskała wkrótce liczne przydomki, m.in. „Muza”, „donna docta” (kobieta uczona), a także porównywano ją z wybitnymi kobietami świata antycznego: Aspazją (mądrą małżonką Peryklesa), Assioteą (filozofką, uczennicą Platona) oraz poetką Safoną. Podobnie jak ta ostatnia, Cecylia pisywała także wiersze, wówczas i później, dzięki czemu nazywano ją także „wielkim światłem języka włoskiego” (un gran lume della lingua italiana).

[1] 2 3